ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه‌ی علمی کشور: یک مطالعه زمینه‌ای

در این بخش کلیات پژوهش حاضر بیان می شود این پژوهش به ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام پرداخته است بنابراین در ابتدا انگیزه انجام این پژوهش و مسئله ی پژوهش شرح داده می شود. بعد از آن اهمیت، ارزش و کاربرد نتایج آن بیان شده است و در ادامه اهداف و سؤال های اصلی و ویژه پژوهش مطرح می شود. در انتها تعاریف مفهومی و عملیاتی اصطلاحات عنوان شده در این پژوهش توضیح داده می شود.

1-2. شرح و بیان مسئله پژوهش

امروزه اطلاعات مهمترین منبع با ارزش و راهبردی و پایه و اساس توسعه ی اجتماعی و اقتصادی و رشد علوم وفناوری در هر کشور به شمار می رود. بشر امروز جامعه ای مبتنی بر فناوری ارتباطات و اطلاعات را تجربه می کند و با بهره گیری از نظام های نوین اطلاع رسانی امکان خارق العاده ای برای ارتباط میان ذهن ها و اندیشه های متفاوت و مبادله وسیع، سریع و جهانی اطلاعات، فرآهم کرده است(خالقی، داورپناه، 1384).

رشد و گسترش اینترنت، روشهای دستیابی به اطلاعات را دگرگون کرده و برای سهولت و تسریع در مکان یابی اطلاعات، امکانات بسیاری در وب ایجاد شده است. پایگاه های استنادی یکی از این ابزارها می باشند. شیوه دستیابی به مجموعه منابعی که در ارتباط با یک موضوع خاص انتشار یافته و به نوعی از نتایج هم استفاده کرده اند، امتیاز بسیار مهمی برای دانشمندان و پژوهشگران تلقی می شود. پژوهشگران همواره تمایل دارند که به سرعت و سهولت به این گونه منابع که سرچشمه اندیشه ها و یافته های علمی اند، دسترسی داشته باشند(مهراد و دیگران، 1386). پایگاه های استنادی از جمله پایگاه هایی هستند که به سازماندهی و ارائه اطلاعات استنادی پژوهش های علمی می پردازند.

پایگاه های استنادی که در مقیاس بین المللی و ملی فعال هستند، عبارتند از:

در سطح بین المللی پایگاه های استنادی موسسه اطلاعات علمی، پایگاه های استنادی مؤسسه الزویر، پایگاه استنادی گوگل اسکولار و در سطح ملی نمایه استنادی جهاد دانشگاهی، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام(آی اس سی) درحال فعالیت هستند(نوروزی چاکلی، 1390).

پایگاه استنادی علوم جهان اسلام یک نظام استنادی در سطح کشورهای اسلامی است. بعد از ایالات متحده که 60 سال در مطالعات استنادی تجربه دارد و پس از شرکت های تامسون- رویتر و اسکوپوس، ایران سومین نظام استنادی را در سطح بین المللی راه اندازی نموده است. این پایگاه با استفاده از اطلاعات جمع آوری شده به تحلیل محتوا، ارزیابی مجلات، رتبه بندی مؤسسات علمی و نویسندگان می پردازد(مهراد، گل تاجی، 1388).

پایگاه استنادی علوم جهان اسلام دارای محصولات متعددی است مهمترین آنها عبارتند از: گزارش استنادی نشریات که به ارزشیابی و رتبه بندی نشریات معتبر می پردازد، نمایه استنادی علوم ایران که سیاهه ی منظمی از مشخصات آثار استناد شده است و رابطه بین دو نویسنده را با محاسبه تعداد دفعاتی که هر نویسنده به دیگری استناد کرده است نشان می دهد، طلایه داران علم ایران که به رتبه بندی افراد شامل دانشمندان و پژوهشگران، مؤسسات شامل دانشگاه ها، مؤسسات تحقیقاتی، مقالات و نشریات بر اساس تعداد مقالات انتشار یافته، استناد های دریافت شده و استنادهای صورت گرفته می پردازد و رتبه بندی دانشگاه های کشور های اسلامی که به رتبه بندی دانشگاه ها بر اساس معیار ها و شاخص های مشخص می پردازد(مهراد، فرمانی، 1392).

بررسی پایگاه های اطلاعاتی از جمله اقداماتی است كه طی سال های اخیر توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب نموده است. ارزشیابی فرآیندی است با هدف تعیین شایستگی، ارزش یا اهمیت یک محصول یا خدمت(اسکریون، 2007) و برای بهبود کیفیت برنامه ها مورد استفاده قرار می گیرد(استافیل بیم، شین فیلد، 2007) و پایگاه ها نقطه اتصال و ارتباط کاربران با اطلاعات آنها است. ارزشیابی پایگاه ها برای کارایی و دسترسی بیشتر آنها است و می توان شناخت خوبی از موقعیت و تأثیر پایگاه پیدا کرد و نقاط قوت و ضعف آن را شناخت و جهت رفع کاستی ها حرکت کرد. برای دستیابی به اطلاعات مناسب و کارآمد در این مورد می توان از طریق بازخوردهای حاصل از ارزشیابی به این امر دست یافت.

پژوهش حاضر نیز بر آن است تا به ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از طریق پژوهشی کیفی بپردازد زیرا با استفاده از این روش می توان به اطلاعاتی واقعی تر دست یافت و با اطمینان بیشتری به تجزیه و تحلیل آنها پرداخت، اطلاعاتی که با روش کمی و از طریق پرسشنامه به دست نمی آید. پایگاه استنادی علوم جهان اسلام تنها پایگاه استنادی با اهمیت در سطح ملی است که به عنوان سومین پایگاه استنادی در سطح جهان در راستای اهداف دیگر پایگاه های استنادی بین المللی فعالیت خود را انجام می دهد و خدمات خود را ارائه می دهد. هر فعالیت و خدمتی که انجام می گیرد، برای پی بردن به شایستگی و ارزشمند بودن و این که چقدر به اهداف مورد نظر خود دست یافته است می تواند مورد ارزشیابی قرار گیرد، ارزشیابی فرآیندی است برای جمع آوری و تفسیر اطلاعات، که به تعیین این که چقدر به هدف مورد نظر دست یافته ایم می پردازد. اگر ارزشیابی صورت نگیرد به میزان موفقیت و نقاط قوت و ضعف فعالیت مورد نظر دست نخواهیم یافت. این پایگاه نیز با توجه به اهمیت آن می تواند مورد ارزشیابی قرار گیرد چرا که ارزشیابی لازمه هر فعالیتی است که با انجام آن، فعالیت ها موفقیت آمیزتر خواهند بود.

به نظر می رسد که خدمات ارائه شده در این پایگاه شامل رتبه بندی مجلات، نمایه استنادی علوم، طلایه داران علم ایران، ارائه مقالات داغ، مقالات پراستناد، جبهه های پژوهش و رتبه بندی دانشگاه ها، مورد بررسی قرار نگرفته است و از کیفیت آنها اطلاعاتی در دست نیست و با توجه به اینکه جامعه علمی اعضایی هستند که از این پایگاه استفاده می کنند و همچنین محور و مبنای تصمیم گیری در خصوص رتبه بندی دانشگاه های کشور، دانشمندان برتر آی اس سی، دانشمندان پرتألیف، دانشمندان پراستناد ایرانی در حال حاضر این پایگاه است پس با توجه به اهمیت این موارد لازم است این پایگاه مورد ارزشیابی قرار گیرد. لذا، پژوهش حاضر بر آن است تا به ارزشیابی خدمات و محصولات این پایگاه از دیدگاه جامعه ی علمی بپردازد. تا با ارزشیابی پایگاه به کیفیت فعالیت انجام شده آن پی برد.

1-3. اهمیت و ارزش پژوهش

از عمده تلاش هایی که طی سالیان اخیر در مورد پایگاه های اطلاعاتی صورت گرفته است توسعه پایگاه های استنادی است که رویکردی جدید در ذخیره و بازیابی اطلاعات بوجود آورده است. در کنار پایگاه های استنادی فراوانی که در سطح بین المللی بوجود آمده اند درسطح ملی پایگاه استنادی جهان اسلام چند سالی است که کار خود را در راستای اهداف دیگر پایگاه های استنادی شروع کرده است.

اصولاً هر فعالیتی که انجام می شود از جمله تأسیس پایگاه های مختلف، نیازمند بازبینی و بررسی در خدمات، بخش ها و نظام های خود جهت دستیابی به میزان موفقیت در رسیدن به اهداف خود و اتخاذ تدابیری برای توسعه بهتر و بیشتر آنها است. با توجه به تأسیس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام به عنوان نظام استنادی در سطح کشورهای اسلامی و اهمیت آن در ایران و جهان اسلام، و با توجه به وجود بخش های مختلف در این پایگاه که هرکدام قابلیت های در خور توجه و امکانات بسیاری را در اختیار پژوهشگران چه در زمینه جستجو و بازیابی اطلاعات و چه در عرصه علم سنجی قرار داده است ازجمله پایگاه گزارش استنادی نشریات که به رتبه بندی مجلات می پردازد، نمایه استنادی علوم ایران که با نمایه سازی مقالات مجلات به ارزیابی استنادی مقالات می پردازد، طلایه داران علم ایران که به رتبه بندی افراد و مؤسسات می پردازد، با بررسی این موارد و در کنار این محصولات، نقد هایی که ممکن است به بخش های مختلف آن وارد شده باشد و معیارهایی که در بخش های مختلف برای رتبه بندی به کار می رود مورد توجه گروهی از پژوهشگران نباشد، ارزشیابی این پایگاه می تواند برای تعیین نقاط قوت و ضعف قسمت ها و محصولات مختلف آن و پاسخگویی به نقد های صورت گرفته در جهت بهبود خدمات پایگاه، حائز اهمیت باشد.

از دیرباز همواره بررسی اطلاعات و پایگاه ها برای شناخت کاستی ها و نقص های موجود و ارائه راهکارهایی برای ترمیم و بهبود وضعیت و تعیین جایگاه مطرح بوده است بدیهی است که شناسایی نقاط قوت این پایگاه باعث توسعه استفاده از آن و شناسایی نقاط ضعف آن باعث اصلاح و بهبود خدمات خواهد شد.

1-4. کاربرد نتایج پژوهش

پژوهش حاضر به منظور ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه ی علمی صورت پذیرفته است. با توجه به عمر کوتاه این پایگاه و همچنین اهمیت این پایگاه استنادی در سطح ملی و کشورهای اسلامی ارزشیابی آن می تواند به کارآمد شدن این پایگاه کمک کرده و فهمید که این پایگاه تا چه میزان به اهداف خود دست یافته است.

به طور کلی، این پژوهش می تواند کاربردهای زیر را داشته باشد:

    1. كمك به شناسایی بهتر و عمیق تر از پایگاه استنادی علوم جهان اسلام؛
    1. كمك به تكمیل محصولات، خدمات، و قابلیت های پایگاه های استنادی؛
    1. ارائه راهکارهای برای بهبود پایگاه استنادی علوم جهان اسلام؛
    1. کمک به طراحان و مسئولان پایگاه استنادی علوم جهان اسلام با تعیین نقاط قوت و ضعف پایگاه تا پایگاهی بهتر و کارامدتر ارائه دهند؛
    1. كمك به برنامه ریزان و سیاستگذاران وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری؛
    1. كمك به برنامه ریزان و سیاستگذاران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی؛
    1. كمك به اعضای هیأت علمی، اعضای هیأت ممیزه و اعضای کمیته ارتقاء در دانشگاه ها برای شناخت و استفاده بهتر از این پایگاه؛
    1. كمك به توسعه پژوهش های کیفی در حوزه بانك ها و پایگاه های اطلاعاتی و استنادی؛

1-5. اهداف پژوهش

1-5-1. هدف اصلی

هدف اصلی این پژوهش ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه ی علمی است.

1-5-2. اهداف ویژه

    1. چگونگی شناخت و استفاده جامعه ی علمی از قسمت های مختلف پایگاه استنادی علوم جهان اسلام(گزارش استنادی نشریات، نمایه استنادی علوم، طلایه داران علم ایران، مقالات پر استناد، مقالات داغ، جبهه های پژوهش، رتبه بندی دانشگاه ها)؛
    1. شناسایی نقاط قوت و ضعف هر یک از محصولات و خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام ازدیدگاه جامعه ی علمی؛
    1. شناسایی فرصت ها و تهدیدهای هر یک از محصولات و خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام برای علم ایران از دیدگاه جامعه ی علمی؛
    1. شناسایی راهكارهای مناسب جهت بهبود محصولات و خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه ی علمی.

1-6. سؤالات پژوهش

1-6-1: سؤال اصلی

ارزشیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه علمی چگونه است؟

1-6-2: سؤالات ویژه

    1. شناخت و استفاده جامعه ی علمی از قسمت های مختلف پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (گزارش استنادی نشریات، نمایه استنادی علوم، طلایه داران علم ایران، مقالات پر استناد، مقالات داغ، جبهه های پژوهش، رتبه بندی دانشگاه ها) چگونه است؟
    1. نقاط قوت و ضعف هریک از محصولات و خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام ازدیدگاه جامعه ی علمی کدامند؟
    1. فرصت ها و تهدیدهای هر یک از محصولات و خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام برای علم ایران از دیدگاه جامعه ی علمی کدامند؟
    1. راهکارهای مناسب جهت بهبود خدمات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از دیدگاه جامعه ی علمی کدامند؟

1-7. تعاریف مفهومی و عملیاتی اصطلاحات پژوهش

ارزشیابی:. «ارزشیابی به یک فرآیند نظام دار برای جمع آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین شود که آیا هدف های مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزان»(گی، 1991 به نقل از سیف، 1385).

منظور از ارزشیابی در این تحقیق جمع آوری و تفسیر اطلاعات در مورد پایگاه استنادی علوم جهان اسلام و محصولات آن، برای بررسی کیفیت آنها و اینکه چقدر به اهداف خود دست یافته است می باشد.

پایگاه استنادی: پایگاه استنادی «آن دسته از پایگاه هایی هستند که با استفاده از رابطه ی میان مدارک و استناد به آنها، امکان دریافت نتایج و گزارش هایی را فراهم می سازند»(نوروزی چاکلی، 1390، ص 301).

منظور از پایگاه استنادی در این تحقیق پایگاه استنادی علوم جهان اسلام است.

جامعه علمی: «جامعه علمی شامل شبکه های علمی، ساختارهای مرتبط، نهادها و افرادی است که به طور ارادی و غیرارادی در قالب رفتاری چندسویه، چند سطحی و اغلب مبهم با یکدیگر در پیوندند»(داورپناه، 1386، ص 41).

منظور از جامعه ی علمی در پژوهش حاضر پژوهشگران و اعضای هیأت علمی می باشد.