با موضوع گزینه‌های سیاست گذاری عمومی ایران در مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها


سیاست گذاری حکومت ایران در گسترش مسئولیت اجتماعی شرکت ها اولین قدم در سیاست گذاری، شناخت دقیق مسئله یا وجود سیاست گذاریه. اینجوری، به خاطر سیاست گذاری در مورد گسترش مسئولیت اجتماعی در ایران اول باید بررسی کنیم که چه مفهومی رو در نظر داریم و محدوده مفهومی مسئولیت اجتماعی شرکتی CSR از برامون تا کجاس؟ مسئولیت اجتماعی شرکت ها رو در کمک های خیریه و کمک به جوامع محلی می بینیم. اگر اینجور مفهومی رو در نظر داریم، بهترین سیاست گذاری در مورد گسترش مسئولیت اجتماعی” طرح نما ” شرکتی، طرح ارائه شده از طرف اتاق بازرگانی موسوم به س. مثلا، معنی مسئولیت اجتماعی شرکتی واسه دولت دانمارک: اتحاد بازار کار، مسئولیت شرکت ها در قبال بیکاریای موقتی یا دراز مدت و سیاست گذاری در مورد بازار کاره. اهداف دولت دانمارک از برنامه گسترش مسئولیت اجتماعی شرکتی، بهبود اتحاد بازار کار در برابر بیکاری دراز مدت و کاهش محرومیت های کاریه. بدین روش اون دولت در سیاست گذاری خود نهادهای کار و کاسبی رو مسئول مشکلاتی کرد که به طور سنتی، مسائل عمومی حساب می شدن و در بخش وظایف انحصاری حکومت پنداشته می شدن. در این حالت، مسئولیت اجتماعی شرکتی پیوندهای سنتی دولت و بازار رو می شکند و خواهان تقسیم مسئولیت ها بین بخش خصوصی و حکومتی می شه. اینجوری شرکت ها در قبال بیکاری، مخصوصا بیکاریای دراز مدت و آسیب های محیط کار و در کل مسائل مربوط به بازار کار، مسئولیت هایی رو رو دوش می گیرند؛ مسئولیت هایی چون مشارکت با حکومت به خاطر جلوگیری از بیکاریای دراز مدت و آموزش کارکنان و بیکاران. دولت دانمارک در این سیاست گذاری تا اونجا پیش رفت که الان به مسئولیت اجتماعی شرکتی به عنوان برنامه ای واسه جلوگیری از کمبود نیروی کار در آینده نگاه می کنه. دومین قدم در مورد تدوین سیاست گذاری به خاطر گسترش مسئولیت اجتماعی شرکتی، توجه به پتانسیل ها و توانایی های حکومت، شرکت ها و بخش خصوصی از یه سو و اقدامات انجام شده از طرف دیگه س. مثلا، در ایران به دلیل نقش پر رنگ سنت و مذهب، انگیزه های مدیران واسه پذیرش و تقبل پاسخگویی و مسئولیت اجتماعی از هر دو عامل اخلاقی و عمل گرایی اثر پذیرفته س. این دو عامل رو باید به عنوان الگویی در گسترش مسئولیت اجتماعی شرکت ها در نظر گرفت.

مشکلات

 

نکته سومی که باید در نظر گرفت، اینه که در ایران نمی توان واسه گسترش مسئولیت اجتماعی شرکتی، فقط به داوطلبانه بودن اون متکی بود. مسئولیت اجتماعی داوطلبانه، مشکلات کنترل آزادانه رو به وجود می آورد. هنوز قوانین و مقررات اجباری لازمه تا عقب ماندگیای زیست محیطی رو جبران کنه و استانداردهای اجرایی واسه بعضی موارد که واسه منافع عمومی زیان آوره، وضع شه. خیلی از شرکت های ایرونی هنوز دست کم استانداردها و دست کم حقوق ذی نفعان رو رعایت نمی کنن، به خاطر همین نمی توان توقع داشت که با فعالیت داوطلبانه مسئولیت اجتماعی بکنن. هم اینکه به دلیل اینکه در ایران سیاست ها و قانون های بازی برنده – برنده بین شرکت ها شکل نگرفته، نمی توان فقط به داوطلبانه بودن مسئولیت پذیری اجتماعی متکی بود و فعالیت های داوطلبانه و اختیاری نمی تونه یه جانشین مؤثر واسه قوانین دولتی حساب شه.

نکته چهارم این که مسئولیت اجتماعی شرکتی رو باید به عنوان یه روش هدف دار تجاری و یه ارزش تجاری واسه شرکت ها مطرح کرد که می تونه واسه اون ها مزیت رقابتی به همراه آورد. هم اینکه اون رو با روش هدف دار های ارتباطی شرکت با ذی نفعان اقتصادی، اجتماعی و سیاسی پیوند زد تا از این روش این معنی گسترش یابد. نکته دیگه اینکه واسه گسترش مسئولیت پذیری اجتماعی نمی توان متکی به یه نوع سیاست گذاری بود، بلکه باید مجموعه ای مرکب از سیاست های تشویقی، تنبیهی، توانا سازی، نظارتی، راضی سازی و انگیزشی رو به کار گرفت. با تقسیم بندی مسئولیت اجتماعی شرکتی به مسئولیت های قانونی، اخلاقی، بشر دوستانه در بخش های کارکنان، مصرف کنندگان، جامعه و حکومت می توان سریع تر بر روند اجرای فعالیت های مسئولیت اجتماعی نظارت کرد و مقررات لازمه رو تدوین کرد. مثلا، در مورد مسئولیت اجتماعی شرکت ها در بخش هایی چون سلامت و ایمنی محیط کار کارکنان یا حقوق مصرف کنندگان، لازمه حکومت مقررات شدیدی وضع کنه یا شدیدا بازوهای نظارتی خود رو تقویت کنه(امیدوار،۱۳۸۷؛ص۶۴-۶۲).

اقتصادی

۹-۲-۲  عواملی که یه کسب و کار رو به سمت CSR جهت میدن

۱٫کوچیک شدن دولت ها: در گذشته، دولت ها واسه رسیدن به اهداف زیست محیطی و اجتماعی، شرکت ها رو مجبور به متابعت از مقررات و قانون می کردن، اما حالا به دلیل نقصان منابع دولتی و باور به مقررات زدایی، روش های نوین مختارانه و غیراجباری، جانشین قوانین و مقررات و روش های گذشته شده.

۲٫افشا کردن: در شرایط حاضر، ذی نفعان کار و کاسبی مثل مشتریان، تأمین کنندگان، کارکنان، اجتماعات، سرمایه گذار ان و فعالان سازمانی، هر روز بیشتر از گذشته خواهان افشا شدن اطلاعات و شفاف سازی شرکت ها هستن.

۳٫حاکمیت مشتری: بررسی ها نشون می دهد که رفتار شرکت ها اثر زیادی بر تصمیم های مشتریان در خرید جنسا و تولیدات این شرکت ها داره. در بررسی های گذشته که به وسیله مؤسسه”” Environics International انجام شده، این نتیجه حاصل شده که از بین هر پنج مشتری، یه نفر طبق درک و قضاوت شخصی خود، کارکرد اجتماعی شرکت ها رو ملاک انجام معامله قرار داده.

۴٫آزمایش سرمایه گذاران: طبق گزارش همایش سرمایه گذاری اجتماعی، در سال ۱۹۹۹، در آمریکا سرمایه گذارانی که در حد دو تریلیون دلار در شرکت های جور واجور سرمایه گذاری کرد ه ان، ملاحظاتی چون محیط زیست و مسئولیت پذیری اجتماعی رو طوری مؤثر در سرمایه گذاری خود روش زوم کرده ان. طی بررسی دیگری که به وسیله Environics International انجام شد، معلوم شد که بیشتر از یه چهارم صاحبان سهام در آمریکا، هنگام خرید و فروش سهام خود، ملاحظات اخلاقی و رفتاری شرکت ها رو در نظر می گیرند.

محیط زیست

۵٫بازار رقابتی کار: کارکنان جهت استخدام شدن، به مراتب بیشتر از گذشته (اون طرف عواملی چون حقوق و امتیازات ) به کارکرد و اصول اعتقادات کارفرمایان و رفتار اون ان و حفظ کارکنان ماهر و ارتقا شرایط کاری در شرکت ها توجه دارن.

۶٫روابط تأمین کنندگان: خیلی از شرکت ها کارایی انجام داده ان تا شرکای اون ها طوری مسئولیت پذیر تر در اجتماع رفتار کنن. بعضی از اون ها اصول و قوانین رفتاری واسه تأمین کنندگان تدوین کرد ه ان تا چگونگی رفتار و اعمال اونا، به معروفیت شرکت مربوطه صدمه وارد نسازد.

ذیلاً به یافته های حاصله از اعمال CSR در شرکت ها اشاره شده:

  1. منافع شرکت ها

– ارتقا کارکرد مالی؛

– کاهش هزینه های عملیاتی؛

– برتری نام و نشون شرکت؛

– افزایش فروش و اعتماد مشتری؛

– بهره وری بیشتر و کیفیت بالاتر؛

– کاهش نیاز به وضع مقررات نوین؛

– دسترسی به سرمایه؛

– ارتقا ایمنی اجناس و کاهش نیاز به تضمین های جدید.

۲- ملحوظ کردن منافع جامعه و مردم

– مشارکت در کار خیر؛

– طرح های داوطلبانه کارکنان؛

– دخالت همه در تحصیلات عمومی، اشتغال و برنامه های کمک به بی خانمان ها؛
بی خانمان

– ایمنی و کیفیت محصول.

۳- ملاحظات زیست محیطی

– بازیافت هر چی بیشتر مواد؛

– کارکرد و دووم بیشتر اجناس؛

– استفاده بیشتر از منابع تجدید شدنی؛

– به کار گیری وسایل مدیریت زیست محیطی در طرح های کار و کاسبی، شامل آزمایش چرخه زندگی و هزینه ها، استانداردهای مدیریت زیست محیطی و Eco-lablling؛( خلیلی،۱۳۸۷؛ ص۱۴۰-۱۳۷)

۱۰- ۲- ۲  حد و مرز مسئولیت ها

در تعیین حد و مرز مسئولیت بنگاه ها، طیفی از عقاید جورواجور هست. تو یه سر این طیف، سنتی ها قرار دارن که فکر می کنند: نباید هیچ محدودیتی واسه بنگاه درست کرد و بنا به باور اون ها “دست نامرئی” بازار، بنگاه رو مجبور می کنه کالا یا خدمتی رو عرضه کنه که جامعه نیازمند اون هستش. از شخصیت های روشن این دسته، میلتون فریدمن، اقتصاددان و برنده جایزه نوبل اقتصاده. فریدمن ضمن اعلام التزام بنگاه ها به مسئولیت اجتماعی کار و کاسبی، مسئولیت های قانونی، عقیده داره یه سره افزایش سوده. در واقع، اون مسئولیت اصلی بنگاه رو مسئولیت اقتصادی می دونه و مسئولیت های دیگه – از جمله مسئولیت بشردوستانه – رو در گروه مسئولیت های بنگاه نمی دونه. اون در توضیح خود می گوید نظر میل و آرزوی بنگاه ها اینه که تا حد ممکن درآمد به دست بیارن، منتهی با رعایت قوانین اساسی جامعه؛ چه اون ها که منظم هستن و چه اون ها که در عرف اخلاقی جامعه پنهون هستن.

در طرف دیگه این طیف، کسائی قرار دارن که به طور خلاصه فکر می کنند، زندگی بنگاه بستگی مستقیمی به زندگی جامعه داره و بنگاه، درو نداده های خود رو از جامعه می گیرد و برون دادای خود رو به درون جامعه می ریزد. پس، مسئولیت های اجتماعی بنگاه ها، همه جانبه و فراگیره و اون ها باید در حل معضلات اجتماعی، با جامعه مشارکت ورزند. کارول این مسئولیت ها رو به هرمی تشبیه کرده که هر چی از قانون ” مسئولیت های اقتصادی ” به سمت رأس “مسئولیت های بشردوستانه ” اون پیش بریم، از شدت و وسعت مسئولیت ها کاسته می شه. جنبش های پشتیبانی از مصرف کنندگان و شهروندان، از جمله معتقدان گسترش دامنه مسئولیت بنگاه ها هستن. این جنبش ها در بیشتر کشورای پیشرفته صنعتی فعالیت دارن. در میونه این طیف، میونه روها قرار دارن که فرد شاخص اون ها پیتر دراکره. از نظر دراکر، مسئولیت های اجتماعی بنگاه ها رو می توان به توضیح زیر شمرد:

الف (پرداختن) تموم و کمال به مسئولیت، وظیفه و رسالت اصلی بنگاه به طور مثال، اگه وظیفه و رسالت اون تولید خودروه، این کار رو به بهترین وجه ممکن انجام بده و در راه تکامل و بهبود دائمی اون بکوشد.

ب (مسئولیت) فرآورده ها و خدمات

بنگاه و مدیران اون در برابر پیامدها و مشکلات اجناس خود مسئولند و باید در برابر پیامدها، جوابگو باشن.

ج (مسئولیت) پروسه ها

بنگاه و مدیران اون ها نسبت به پروسه های تولید مسئول هستن. پروسه های تولید نباید هزینه اجتماعی تولید کنه و اگه به ضرورت شرایط، اینجور وضعی اتفاق بیفته، اندازه اون باید در کم ترین حد ممکن باشه. مثلاً اگه بنگاه مورد نظر، تولیدکننده شکل های جور واجور نئوپانه، توجه به اینکه ماده اولیه اون از جنگل تأمین می شه، این کار نباید با ویرون کردن منابع جنگلی همراه باشه. به کار گیری جنگل باید به روش ای باشه که آسیبی به اون نرسونه. از طرف دیگه، در پروسه تولید باید طوری عمل شه که ضایعات اون، مخصوصا چسب و مواد شیمیایی، محیط زیست رو آلوده نکنه، ذرات آویزون و غبار رو کنترل کنه و در مواردی مثل آلودگی صوتی، آسیب رو به کم ترین اندازه ممکن برسونه.

د (مسئولیت) اخلاقی

بنگاه و مدیران اون باید در خرید و فروش و کار و کاسبی، به اصول اخلاقی معمولی جامعه احترام گذاشته و خود رو به اون مقید و معتقد بدونن. دراکر می گوید، در جامعه پلورالیستی، مسئولیت ارتقا و بهبود اجتماع، مشکل و بحث ای دائمیه که هیچ وقت حل نمی شه. بخشی از این مسئولیت، در چارچوب چیزی که گفته شد، متوجه بنگاه و بخشی از اون متوجه نهادهای ذی صلاح دولت و سازمان های وابسته به اون هستش. در هر حال، بنگاه های بزرگ و مدیران اون ها باید به معضلات و گرفتاری های جامعه فکر کنن. اون ها باید امکان تبدیل پروژه حل یه مشکل و پریشونی رو بررسی کنن. نکته اساسی در عقاید دراکر اینه که هرکی باید به کاری بپردازه که اهلیت، قدرت و قانون انجام اون رو داشته باشه.( خلیلی، و ساسانی، ۱۳۸۷؛ ‏ص۱۷۲-۱۶۷)

 

۱۱-۲-۲ مدل های مطرح در بخش CSR

۱-۱۱-۲-۲ مدل مسئولیت اجتماعی کارول

کارول زمینه های مختلفی از مسئولیت اجتماعی شرکت ها رو به خاطر ارائه یه مدل با هم ترکیب کرد. کارول مسئولیت های اجتماعی هر بنگاه رو در ۴ بعد مطرح کرد که عبارت از: مسئولیت اقتصادی، قانونی، اخلاقی و نوع دوستانه می باشه.

کارول مدل رده های مسئولیت پذیری اجتماعی(۱۵۱۴) رو در سال ۱۵۵۱ وقتی که هرم مسئولیت اجتماعی شرکتی رو پیشنهاد داد، بهتر کرد (شکل۸-۲)

شکل (۸-۲) مدل کارول از مسئولیت اجتماعی شرکتی : منبع: (Saiful, 2006: 179)

  1. مسئولیت اقتصادی به عنوان پایه، که شالوده همه ابعاد در هرم مسئولیت اجتماعی شرکته، توصیف می شه و به نظر کارول مهم ترین بعده، چون یه سازمان می بایست به خاطر ابقای خود در بازار و سود رسانی به جامعه، سودآوری و بهره وری داشته باشه . در واقع مسئولیت اقتصادی اینه که از راه تولید با کیفیت خوب و قیمت عادلانه واسه مصرف کننده، سودآوری سرمایه ها رو به دنبال داشته باشه(( Lantos, 2001.
  2. مسئولیت قانونی که در درجه کمتری از بعد قبلی قرار داره، نشون دهنده این اصله که هر کار و کاسبی لازمه پیروی از قوانین و مقررات تعیین شده واسه صلاح همگانه (Jamali & Mirshak 2006).
  3. مسئولیت اخلاقی مبهم ترین بعدیه که کارول مطرح کرده. این بعد به عنوان انتظارات جامعه از سازمان و مبنی بر اینه که سازمان، ارزش ها و هنجارهای جامعه رو مورد توجه داشته باشه و به اون ها احترام بزاره و بالاتر از چارچوب قوانین نوشته شده می باشه (Jamali & Mirshak 2006).

مسئولیت های اخلاقی شامل تعهد به اصول اخلاقی، انجام کارای درست، عدالت، انصاف و احترام به حقوق مردم می شه. کسائی که مسئولیت های اخلاقی رو می پذیرن، مانع از آسیب رسوندن خود و بقیه به جامعه می شن. مسئولیت های اخلاقی، سیاست ها، اصول، تصمیمات یا عملکردهایی هستن که اعضای جامعه از اون ها توقع دارن » فعالیت های مثبت« رو زیاد کنن یا جلوی فعالیت های منفی رو بگیرن، حتی اگه حتماً در قانون مشخص نشده باشن .

  1. مسئولیت نوع دوستانه، تلاشی داوطلبانه از طرف سازمان به خاطر رسیدگی به مسائل و معضلات جامعه س ( .(Sheth, 2006 این مسئولیت یعنی صرف نظر کردن از پول و زمان در جهت خدمات، همکاری ها و کمک های داوطلبانه که بیشتر بحث و جنگ ها در مورد قانون و حد و مرز مسئولیت اجتماعی شرکت ها، روی همین موضوع تکیه داره. تو یه یا بیست سال گذشته ما به طور رو به رشد با اینجور کارایی مانند کمک های خیریه ، برنامه های خدمات اجتماعی، اقدامات داوطلبانه کارکنان، پشتیبانی از محیط زیست، برنامه های دادن وام و تلاش واسه بهبود سطح زندگی، رو به رو هستیم.

شرکت ها به طور رو به رشد تلاش می کنن تا کمک های خود رو هم جهت با نیازای مبرم کارکنان و مصرف کنندگان بذارن. کارول عقیده داره دیدگاه مسئولیت های بشردوستانه طرفداران بیشتری نسبت به رفاه عمومی داره، چون که به صورت داوطلبانه س و افراد بیشتری در اون سهیم هستن و شایدً کمک های مؤثرتری هم اهداء می شه؛ در حالیکه کمک های حکومتی مؤثر نیستن و به دلیل وجود تشریفات اداری و ضرورت طی مراحل قانونی سرعت دادن اون کمک ها بسیار پایینه.

 

[۱] Social Investment Forum

[۲]Archie Carroll