عناصر مادی تحقق جرم خیانت در امانت در اموال شرکت  

عناصر مادی تحقق جرم خیانت در امانت در اموال شرکت توسط هیات مدیره و مدیر عامل

بند اول : استعمال نمودن در حقوق ایران و یا مصرف معین آنها در حقوق فرانسه

درماده 674 قانون مجازات اسلامی , خیانت در امانت به وسیله انجام یکی از چهار فعل در مورد مال مورد امانت تحقق میپذیرد که یکی از این افعال استعمال نمودن است .لازم به ذکر است که در قانون فرانسه این فعل تحت عنوان مصرف معین نمودن آنها به کار رفته است . هرگونه استعمال ناروایی مال مورد امانت درصورتی که با سوء نیت همراه باشد موجب تحقق جرم خیانت در امانت است. منظور از استعمال ، مصرف کردن یا مورد استفاده قرار دادن مال مورد امانت میباشد مثل اقدام به مصرف دارو و یا پوشیدن لباس یا استفاده از اتومبیلی که به وی سپرده شده است، بنماید. به عبارت دیگر استعمال دراین ماده عبارت است از موردی که استفاده قراردادن مال مورد امانت یا مصرف کردن آن  به ضرر مالک یا متصرف قانونی مال باشد . استعمال با بقای عین  نیز ممکن بوده و ملازمه‌ای با از بین بردن عین ندارد مانند آنکه مرتکب فرش امانی سپرده شده را به زیر پا بیندازد و از آن استفاده نماید. [1]

     الف : سپرده شدن اموال شرکت به هیات مدیره و مدیر عامل و استعمال آن شرط تحقق خیانت در امانت

برای تحقق جرم خیانت در امانت لازم است که اموال شرکت به هیات مدیره و یا مدیر عامل سپرده شده باشد و چه در حقوق ایران و چه در حقوق فرانسه شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن نیز وجود داشته باشد در مورد این مساله و احراز آن در قانون تجارت کشورمان میتوان به بند 3 ماده 258 اشاره کرد که در آن عنوان شده است :

…3 : رئیس و اعضای هیات مدیره و مدیر عامل شرکت که اموال یا اعتبارات شرکت را برخلاف منافع شرکت برای مقاصد شخصی یا برای شرکت یا موسسه دیگری که خود به طور مستقیم یا غیر مستقیم در آن ذینفع می باشند ,مورد استفاده قرار دهند .البته باید گفت ماده مذکور بطور کلی که مقررات جزایی را در خصوص رئیس و اعضای هیات مدیره و مدیر عامل شرکت بیان می کند منحصرا مربوط به شرکتهای سهامی عام و خاص بوده و ارتباطی به مقررات جزایی سایر شرکتها ندارد .[2]یعنی باید گفت این وضع در انواع شرکتهای تجاری چه در حقوق ایران و چه در حقوق فرانسه مختلف است اما در همه آنها سپرده شدن اموال شرکت به اعضای هیات مدیره و مدیر عامل  و استعمال و استفاده آنها به واقع شرط تحقق جرم خیانت در امانت است لازم به ذکر است که قانون تجارت در مورد جرائمی که مدیر شرکت تضامنی به سبب انجام دادن تکالیفش مرتکب میشود نصی ندارد .بنابر این در مورد مدیر شرکت تضامنی ,قواعد عام حقوق جزا حاکم خواهند بود .[3] در قانون فرانسه نیز نکته ای که قابل ذکر است این است که سپرده شدن عین اموال بطور مستقیم ضرورتی ندارد ,بلکه اموال ممکن است به اعتبار سپرده شدن کلید محلی که آن اموال در آن قرار دارند به شخص سپرده شده به وی محسوب شوند .[4]به عقیده نگارنده منظور این است که در حالتی که اموال شرکت در جایی باشد و کلید آن جا بطور مثال گاو صندوق در اختیار اعضاهیات مدیره و مدیر عامل قرار بگیرد ارتکاب رفتار خائنانه نسبت به این اموال توسط این افراد و برداشت به جهت منافع شخصی موجب تحقق جرم خیانت در امانت می گردد و این مساله می تواند البته در قانون ما نیز سنخیت داشته باشد ضمنا قابل ذکر است که چون اموال شرکت یا اتحادیه تعاونی نزد مدیران عامل یا سایر اعضای هیات مدیره یا کارکنان آنها، امانی محسوب می شود، لذا به موجب ماده 128 قانون شرکت های تعاونی( مصوب 16 خرداد 1350) هرگاه یکی از مدیران عامل یا اعضای هیات مدیره یا بارزسان و یا کارکنان شرکت ها و اتحادیه های تعاونی مرتکب خیانت در امانت در مورد وجوه و اموال شرکت یااتحادیه شود، به حداکثر مجازات مقرر در ماده 241 قانون مجازات عمومی( سه سال حبس و جزای نقدی) محکوم می شود. با جایگزین شدن ماده 674 قانون تعزیرات سال 1375 بجای ماده 241 در حال حاضر مجازات این قبیل اشخاص براساس ماده 674 تعیین  می شود، یعنی به حداکثر مجازات شش ماه تا 3 سال حبس محکوم می شود[5].

مطلب مرتبط :   انواع اختلال های شخصیت و ویژگی هر یک از آنها

.

ب : احراز سوء نیت هیات مدیره و مدیر عامل در استعمال نمودن

بطور کلی باید گفت امانت گیرنده بایست با سوء نیت در مال مورد امانت تصرفات مالکانه نمایند بنابراین لازم نیست که متهم در حین تعقیب مالک مال مورد خیانت بوده و یا ضمن از بین بردن مال و یا تغییر مالکیت دادن آن نفعی برای خود در نظر گرفته باشد بلکه از لحاظ سوء نیت آنچه مورد نظر می باشد این است که مال مورد امانت به طور موقت بدون آنکه اشتباهی شده باشد بنحوی از انحاء در نزد وی بوده و فاعل در آن مال تصرفاتی نماید که نتواند مال را به صاحب آن مسترد دارد و یا مال را در معرض خطر و تعدی و تفریط قرار داده که در نتیجه نتواند مال مورد امانت را به صاحب وی در وقت مقرر مسترد دارد.

چنانچه مال مورد امانت در اثر فرس ماژوریا اموری که اراده فاعل در آن موثر نبوده از بین برود( حریق- دزدی- گم شدن) چون فاعل در موارد مذکور فاقد سوء نیت می باشد عمل مذکوره بزه نمی باشد.

دلیل سوء نیت متهم چنانچه محرز و آشکار نباشد بایست به تاریخ تبدیل مالکیت شیی و اضطراب درونی او ضمن تحقیقات و عملیات تصنعی وی و مدافعات او توجه نموده و با در نظر گرفتن مدارک مذکور  سوء نیت وی را ثابت نماید در صورت احراز سوء نیت این امر مورد نظر نیست که آیا متهم قادر به پرداخت بهای مال مورد امانت و خسارات ناشیه از جرم می باشد یا خیر حتی چنانچه زیان دیده از جرم از تعقیب مجرم صرف نظر نماید موضوع جنبه عمومی داشته و متهم قابل تعقیب می باشد.

چنانچه نتیجه رسیدگی منجر به محکومیت متهم گردید دادگاه بایست ضمن صدور دادنامه دلایل سوء نیت را درج نماید زیرا عنصر مذکور از جمله عناصر تشکیل دهنده جرم بوده و در صورت عدم درج چنین حکمی در دیوان عالی کشور نقض می شود.[6]بنابراین می بایست توجه نمود که صرف وجود مال موضوع امانت در ید مدیر عامل و اعضا هیات مدیره کافی برای اثبات اتهام خیانت در امانت نبوده ومی بایست دلائل و مستندات  مبنی بر امانی بودن اموال شرکت وجود داشته باشد و مهمتر از اثبات امانی بودن مال اثبات سوء نیت وی است ، چرا که بعضا تصرف بر اموال شرکت  ، بدون سوء نیت و در جهت احقاق حق قانونی بوده که در چنین حالتی  موضوع  از شمول بزه خیانت در امانت خارج خواهد شدو این در موردی که این افراد قسمتی از اموال شرکت را در جهت برداشت حقوق عقب افتاده خود بر داشته اند قابل تحقق است  والبته اثبات این مهم یعنی سوء نیت یا عدم سوء نیت  متهم به خیانت در امانت ، بر عهده دادگاه خواهد بود. واما اگر  مقرر بوده مال به مصرف مشخصی برسد و مدیر عامل و اعضاء هیات مدیره  تصرف دیگری بدون اذن  در مال نموده و با سوء استفاده مال را به نفع خود تصرف و یا به ضرر صاحب مال مورد استفاده قرار داده باشد بزه خیانت در امانت محقق شده است.

مطلب مرتبط :   تعاریف پرخاشگری و اعتقادات نظری متفاوت روان شناسان

ج : سپرده شدن مال به یکی از طرق قانونی با شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن آن

همانطوری که گفتیم سپرده شدن مال یکی از طرق قانونی احراز جرم خیانت در امانت است ,یعنی مال باید واقعا از سوی مالک یا متصرف آن به فرد سپرده شده و شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن آن وجود داشته باشد .در موردهمه افراد بالاخص  اعضا هیات مدیره و مدیر  عامل و تحقیق بیشتر در این رابطه  باید گفت وجه حاصل از فروش مالی که به این افراد  سپرده شده است یا وجه حاصل از نقد کردن چک سپرده شده و یا عواید و منافع حاصل از مال سپرده شده نیز به تبع خود مال سپرده شده به فرد محسوب میگردند .[7]

ضمنا قابل ذکر است که مال باید توسط متصرفی که تصرف وی مورد حمایت قانون قرار دارد به فرد سپرده شده باشد تا سپردن وی نیز مورد حمایت قرار گیرد .درباب موضوع ما  باید گفت بطور مثال هر گاه مالی توسط سارق یا غاصب به شرکت سپرده شود و این مال در اختیار مدیر عامل و اعضای هیات مدیره قرار گیرد و این افراد به جای استرداد آن به سارق یا غاصب آن را به مالک اصلی یا به مقامات صلاحیتدار بدهند نه تنها مرتکب جرم خیانت در امانت نشده اند بلکه به وظیفه قانونی خود عمل کرده اند حتی در صورتی که امانت گیرنده به جای رسانیدن مال به دست مالک یا متصرف قانونی خود آن را تصاحب کند نیز عمل وی را نمی توان مشمول عنوان خیانت در امانت دانست زیرا دلیل عدم شمول خیانت در امانت به این عمل فقدان عنصر اساسی سپردن است ضمنا در صورتی میتوان گیرنده مال را به ارتکاب جرم خیانت در امانت محکوم کرد که وی موظف به مسترد کردن مال یا به مصرف معین رسانیدن آن باشد.

[1] : توجهی ,عبدالعلی , جزوه حقوق جزا و جرم شناسی , 1382, دانشگاه تهران , ص34

[2] : شهری , غلامرضا , ستوده جهرمی , سروش, نظریه های مشورتی اداره حقوقی دادگستری جمهوری اسلامی ایران در مسائل کیفری از سال 1358 تا 1371, 1377, جلد 1, چاپ 2, انتشارات روزنامه رسمی , ص729

[3] : اسکینی ,همان منبع , ص164

[4]:vouin-robert-droit penal special-precit dalloz –tome 1-4 e edition michele laura rassat-1988-p: 128

[5] : رحیمی , , جواد , سوء استفاده از سفید امضاء و تطبیق آن با خیانت در امانت در حقوق ایران ,1392, پایان نامه دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات مازندران , ص64

[6] : رحیمی , جواد , سوء استفاده از سفید امضاء و تطبیق آن با خیانت در امانت در حقوق ایران ,1392, پایان نامه دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات مازندران , ص62

[7] : میر محمد صادقی ,همان منبع , ص156